ललितपुर — तेस्रो पक्षको सट्टा स्थानीय स्तरमै कृषकहरूलाई आफ्ना उत्पादनहरू प्रमाणीकरण गर्न सक्षम पार्ने प्रणालीले नेपालमा बजार पहुँचमा सुधार, आम्दानी वृद्धि, स्थानीय खाद्य प्रणालीको सुदृढीकरण र पर्यावरण संरक्षण गरिरहेको संयुक्त राष्ट्रसङ्घीय खाद्य तथा कृषि संगठन (FAO) ले जनाएको छ।
स्थानीय प्रमाणीकरणमार्फत बजार पहुँच विस्तार
ललितपुरको मेट्रो किसान बजारमा उत्पादकहरूले रायोको साग, मुलाको पात, सिमी र क्रुसिफेरस तरकारीहरूले भरिभराउ आफ्ना स्टलहरू राखेका छन्, र साथमा एउटा महत्त्वपूर्ण संकेत बोर्ड पनि राखिएको छ। सन् २०२३ मा भीमफेदी गाउँपालिकामा सुरु गरिएको 'सहभागीतामूलक प्रत्याभूति प्रणाली' ले तेस्रो पक्षीय प्रमाणीकरणको समय, खर्च र सरकारी झन्झट बिना नै साना किसानहरूका उत्पादनलाई सस्तो र प्रभावकारी मान्यता प्रदान गर्ने माध्यम बनेको छ।
यस प्रणालीअन्तर्गत किसानहरू र स्थानीय सरकारसहितका स्थानीय सरोकारवालाहरूले एकअर्काको अर्गानिक उत्पादनको विश्वसनीयता प्रमाणित गर्न र सुनिश्चित गर्न सामूहिक जिम्मेवारी लिन्छन्। सहकर्मीहरूले नै एकअर्काको उत्पादन प्रक्रियाको मूल्याङ्कन गर्ने हुनाले यस समुदाय-नेतृत्वको मोडलले किसानहरूबीच सहयोगात्मक सिकाइ र विश्वासलाई बढावा दिन्छ। साथै, सहभागीतामूलक प्रणालीको लोगोले उपभोक्ताहरूलाई उनीहरूले खरिद गरिरहेको उत्पादन १०० प्रतिशत अर्गानिक भएको सुनिश्चितता प्रदान गर्दछ।
भीमफेदी गाउँपालिकास्थित शिवशक्ति सहकारीका अध्यक्ष गिरिराज पुडासैनी भन्छन्, "एउटा संकेत सानो कुरा जस्तो लाग्न सक्छ। तर यसले धेरै कुरा प्रतिनिधित्व गर्छ।"
बजार मान्यता र जीविकोपार्जनमा सुधार
भीमफेदीमा सहभागीतामूलक प्रत्याभूति प्रणालीको सुरुआत हुनु अघि अर्गानिक उत्पादनहरूले बजारमा पाउनुपर्ने उचित पहिचान पाएका थिएनन्। प्रमाणीकरण नभएका कारण किसानहरूले तिनको सहि मूल्य पाइरहेका थिएनन् भने पारम्परिक विधिबाट अर्गानिक उत्पादन गरे तापनि उनीहरू अर्गानिक खेतीको वातावरणीय फाइदाहरूप्रति कम सचेत थिए।
यस प्रणालीले गैर-अर्गानिकबाट अर्गानिक खेतीमा जाने संक्रमणकालीन अवधिको व्यवस्थापन, बीउको मापदण्ड, अर्गानिक विषादी र मल प्रयोगका सिद्धान्त तथा अभ्यासहरू, माटोको पोषण व्यवस्थापन र पानीको व्यवस्थापनलाई समेट्छ। यसले स्थानीय तथा पारम्परिक उत्पादन अभ्यासहरूलाई पनि प्राथमिकता दिन्छ।
श्री शिवशक्ति कृषि सहकारी संस्थाकी सदस्य चन्दिका पुडासैनी स्पष्ट पार्दै भनिन्, "सहभागीतामूलक प्रत्याभूति प्रणालीले हामीलाई हाम्रा अर्गानिक तरकारीहरूका लागि सस्तो र सुलभ प्रमाणीकरण प्रदान गर्दछ। यसले हाम्रा उत्पादनहरूको विश्वसनीयता र बजार मूल्य बढाउँछ तथा मेरो परिवारको आम्दानीमा वृद्धि गर्छ। सुरक्षित उत्पादन र अतिरिक्त आम्दानीका साथ हाम्रा सदस्यहरूले दैनिक खर्च, शिक्षा र स्वास्थ्यलगायतका आफ्ना जीविकोपार्जनलाई राम्रोसँग टेवा दिन सक्षम भएका छन्।"
किसानहरूलाई दिगो कृषि अभ्यासका लागि दिशानिर्देशहरू तयार पार्न काम गर्दै किसान प्रमाणीकरण प्रक्रियालाई अगाडि बढाउन 'किसान चौतारी मञ्च' ले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ। उक्त मञ्चलाई नेपाल राष्ट्रिय किसान समूह महासंघले फोरेस्ट एंड फार्म फ्यासिलिटी को सहकार्यमा सन् २०१९ मा सुरु गरेको हो। भीमफेदी गाउँपालिकाको नेतृत्वमा वन तथा कृषि उत्पादक संस्थाहरूको प्रत्यक्ष संलग्नतामा सहभागीतामूलक प्रत्याभूति प्रणाली निर्देशिका तयार गरी अवलम्बन गरिएको छ।
आर्थिक लाभका अतिरिक्त, यस प्रणालीले जीविकोपार्जन, खाद्य सुरक्षा र आम्दानीमा सुधार गर्नुका साथै बालीको विविधता र पारम्परिक ज्ञानलाई जोडेर जलवायु अनुकूलन क्षमता बढाउने जस्ता बहुपक्षीय फाइदाहरू देखाएको छ। यसले प्राकृतिक स्रोतहरूको दिगो प्रयोगमा सुधार ल्याउन किसानहरूका लागि उत्प्रेरकको रूपमा काम गर्दै ठूलो वातावरणीय लाभ पुर्याएको छ।
श्री शिवशक्ति कृषि सहकारी संस्थाकी उपाध्यक्ष सावित्री राना भन्छिन्, "म खुसी छु कि गाउँपालिकाले सहभागीतामूलक प्रत्याभूति प्रणालीलाई आत्मसात गरी मूल प्रवाहीकरण गरेको छ। यसले धेरै तरिकाले भिन्नता ल्याइरहेको छ।"
